Hoe bepaal je eigenlijk wat waar is?

Je weet dat de aarde om de zon draait. Ik weet dat ook. Toch heb ik dat nooit zelf onderzocht. Ik heb het geleerd. Net als jij waarschijnlijk. Ik heb de baan van de aarde niet gemeten, nooit een parallax berekend en nooit de fasen van Venus door een telescoop gevolgd. Ik hoorde het waarschijnlijk voor het eerst op de basisschool, van iemand die het zelf ook uit een boek of van een leraar had geleerd. En toch twijfel ik er niet aan.

Vrijwel alles wat je weet, heb je nooit zelf onderzocht

Wanneer ik mijn kennis verder langsloop, kom ik nog veel meer dingen tegen die ik zeker meen te weten. Dat penicilline werkt. Dat Australië bestaat. Dat mijn hart bloed door mijn lichaam pompt. Dat materie uit atomen bestaat. Dat roken schadelijk is voor mijn longen. Dat er in de vorige eeuw miljoenen mensen zijn vermoord.

Hoeveel daarvan heb ik zelf vastgesteld? Mijn eerlijke antwoord is: heel weinig.

Van een groot deel van de kennis waarop mijn wereldbeeld rust, heb ik de oorspronkelijke waarnemingen nooit gecontroleerd. Ik vertrouw op onderzoekers die ik niet ken, instrumenten die ik niet begrijp, boeken waarvan ik de bronnen niet altijd heb nagekeken en leraren die hun kennis op hun beurt weer van anderen ontvingen.

Dat klinkt misschien ongemakkelijk, maar het is geen tekortkoming. Het is de enige manier waarop kennis zich kan ontwikkelen. Wie alles zelf zou moeten onderzoeken, komt in één mensenleven nauwelijks verder dan wat hij met zijn eigen ogen kan zien en met zijn eigen handen kan aanraken. Stel je voor dat iedere generatie opnieuw zou moeten ontdekken dat vuur warm is of hoe je een brug bouwt. Dan zouden we nauwelijks vooruitkomen. Kennis groeit juist doordat we mogen voortbouwen op wat anderen vóór ons hebben onderzocht. Misschien is dat wel de grootste kracht van de mens: niet dat ieder individu alles ontdekt, maar dat iedere generatie verder kan bouwen op de ontdekkingen van de vorige. We erven kennis zoals we een taal erven. Anderen hebben vóór ons gekeken, gemeten, nagedacht, fouten gemaakt en ontdekkingen gedaan. Wij bouwen daarop voort.

Zonder dat vertrouwen zou geen samenleving kunnen functioneren. We vertrouwen op artsen wanneer we ziek zijn, op ingenieurs wanneer we over een brug rijden en op piloten wanneer we in een vliegtuig stappen. We hoeven niet zelf te begrijpen hoe een MRI-scanner werkt om gebruik te kunnen maken van de kennis die eraan ten grondslag ligt.

De interessante vraag is daarom niet óf we vertrouwen. De vraag is waarop ons vertrouwen is gebaseerd.

Hoe weet je dat?

Die vraag houdt me al jaren bezig. Zeker nu meningen steeds vaker als feiten worden gepresenteerd. In de ene krant beroept een deskundige zich op wetenschappelijk onderzoek, terwijl ergens anders een andere deskundige met evenveel zekerheid het tegenovergestelde beweert. Op sociale media verschijnen korte filmpjes waarin complexe onderwerpen binnen een minuut worden verklaard. Ook kunstmatige intelligentie produceert overtuigende antwoorden waarbij de informatie onvolledig kan zijn en algoritmes laten ons vooral berichten zien die aansluiten bij wat we al bekijken en geloven.

Daarnaast hebben we onze eigen ervaringen. Een gevoel dat iets niet klopt. Een intuïtieve ingeving. Een gebeurtenis die zo overtuigend was dat geen wetenschappelijk artikel haar zomaar kan wegnemen.

Hoe bepaal je dan wat waar is?

Meer informatie betekent niet automatisch meer inzicht. We kunnen uren lezen, video's bekijken en podcasts beluisteren zonder daadwerkelijk te onderzoeken waarop de informatie is gebaseerd. We consumeren conclusies, maar zien zelden de weg waarlangs die conclusies tot stand zijn gekomen. Een eenvoudige vraag kan daarin veel zichtbaar maken:

Hoe weet je dat?

Niet: waarom geloof je het? Niet: wie is het met je eens? Maar: hoe weet je het? Heb je het zelf waargenomen? Heb je het ergens gelezen? Vertelde iemand die je vertrouwt het aan je? Heb je het logisch afgeleid uit wat je zag? Of heb je het ooit geleerd en daarna nooit meer onderzocht? Wanneer ik mezelf die vraag stel, ontdek ik hoe vaak ik zekerheid haal uit een bron die ik niet heb gecontroleerd. Meestal is dat geen probleem. Soms is het verstandig om verder te kijken.

De vraag hoe kennis ontstaat is niet nieuw. In verschillende Indiase filosofische tradities werd nauwkeurig onderzocht op welke manieren mensen iets kunnen weten. Daarbij werd onder andere onderscheid gemaakt tussen directe waarneming, gevolgtrekking en betrouwbare getuigenis. Wat neem je zelf waar? Wat leid je logisch af uit aanwijzingen? En welke kennis ontvang je van iemand die je als betrouwbaar beschouwt?

Ook in de Griekse filosofie werd onderscheid gemaakt tussen kennis en overtuiging, vaak aangeduid met de begrippen episteme en doxa. Een overtuiging kon sterk voelen en toch onvoldoende onderbouwd zijn. De vraag was niet alleen wát iemand beweerde, maar ook waarop die bewering rustte.

Dat onderscheid blijft actueel. Neem eens drie dingen waarvan je zeker weet dat ze waar zijn. Misschien iets over je gezondheid, over een historische gebeurtenis of over iemand die je goed kent. Heb je het zelf vastgesteld? Heb je het gelezen? Van iemand gehoord? Of weet je het vooral omdat je het altijd zo hebt geleerd?

Waarschijnlijk ontdek je dat je voortdurend vertrouwt. Dat kan ook niet anders. Alles zelf willen controleren is net zo onrealistisch als alles zomaar aannemen. Het gaat er niet om minder te vertrouwen, maar om beter te begrijpen waar onze zekerheid vandaan komt. Daarbij ontstaat nog een tweede probleem: zelfs wat we zelf waarnemen, is niet automatisch betrouwbaar.

Zelfs je eigen waarneming is niet neutraal

Dit artikel is onderdeel van De Verborgen Blauwdruk, dat binnenkort live gaat. Schrijf je in voor de wachtlijst en lees als eerste verder.

Ons brein registreert de werkelijkheid niet zoals een camera een beeld vastlegt. Het selecteert, ordent, interpreteert en vult ontbrekende informatie aan. Wat we verwachten, beïnvloedt wat we opmerken. En wat we geloven of willen geloven, bepaalt voor een groot deel wat we onthouden.

Herken je ook dat moment dat jij een nieuwe auto kocht en deze ineens overal zag rijden? Zo vallen ook aantrekkelijke eigenschappen gemakkelijk op wanneer je verliefd wordt. En ben je ervan overtuigd dat iemand onbetrouwbaar is, dan onthoud je vooral de momenten waarop die persoon je teleurstelt. Psychologen noemen dit confirmation bias: de neiging om informatie op te merken en te onthouden die aansluit bij wat we al denken. Dat betekent niet dat onze overtuigingen automatisch onwaar zijn. Dat betekent wel dat iets soms waar en zeker kan aanvoelen, zonder dat het waar hoeft te zijn.

Ook ons geheugen is minder betrouwbaar dan het vaak voelt. Twee mensen kunnen bij dezelfde gebeurtenis aanwezig zijn en er later een verschillend verhaal over vertellen. Niet noodzakelijk omdat één van hen liegt, maar omdat herinneringen telkens opnieuw worden opgebouwd. Details verdwijnen, verwachtingen vullen gaten en latere informatie kan ongemerkt onderdeel worden van wat we denken te hebben meegemaakt. Overtuigd zijn is dus iets anders dan gelijk hebben.

Drie manieren om te onderzoeken

Dat besef bracht me ertoe verschillende manieren van onderzoek naast elkaar te leggen. Niet om vast te stellen welke altijd de beste is, maar om beter te zien wat iedere benadering wel en niet zichtbaar maakt.

◉ Wetenschap

Wetenschap probeert uitspraken controleerbaar te maken. Onderzoekers formuleren hypotheses, verzamelen gegevens, vergelijken resultaten en laten anderen hun bevindingen controleren of herhalen. Op veel onderwerpen bestaat daardoor een brede wetenschappelijke consensus. Op andere onderwerpen, waar het bewijs nog beperkt is of nieuwe inzichten ontstaan, lopen de meningen van onderzoekers juist uiteen. Wetenschappelijke kennis is daarom geen verzameling eeuwige waarheden, maar de best onderbouwde verklaring die op dat moment beschikbaar is. Juist doordat nieuwe waarnemingen en betere meetmethoden oude inzichten kunnen aanpassen, blijft wetenschap zich ontwikkelen.

Tegelijk kan wetenschap niet iedere vraag op dezelfde manier beantwoorden. Ze kan onderzoeken wat er in de hersenen gebeurt tijdens meditatie, maar daarmee is nog niet bepaald wat die ervaring voor iemand betekent. Ze kan meten welke invloed een ritueel heeft op stress, verbondenheid of gedrag, maar niet voorschrijven welke waarde iemand eraan moet geven.

△ Oude wijsheid

De tweede manier van kijken vinden we in oude wijsheidstradities. Eeuwenlang onderzochten mensen vragen over bewustzijn, lijden, liefde, dood, zingeving en de manier waarop we ons tot anderen en de wereld verhouden. Hun inzichten ontstonden niet door moderne laboratoriumexperimenten, maar door observatie, meditatie, dialoog, rituelen en het doorgeven van ervaringen.

Dat maakt zulke kennis niet automatisch waar. Tradities kunnen diepe inzichten bevatten, maar ook opvattingen die tijdgebonden, symbolisch of historisch onjuist zijn. Dat vergelijkbare beelden en vragen op verschillende plaatsen in de wereld voorkomen, is fascinerend, maar betekent niet direct dat alle tradities hetzelfde bedoelden of naar dezelfde werkelijkheid verwezen.

◇ Eigen ervaring

De derde bron is onze eigen ervaring. Iedereen kent momenten waarop iets diep vanbinnen klopt, terwijl je nog niet precies kunt uitleggen waarom. Een intuïtieve waarschuwing. Een onverwacht gevoel van rust. Een droom die iets zichtbaar lijkt te maken. Een ontmoeting die je kijk op jezelf verandert.

Die ervaringen kunnen waardevol zijn. Soms zien we via onze ervaring iets wat in theorie verborgen blijft. Tegelijk worden ook ervaringen gekleurd door herinneringen, verlangens, angst en verwachtingen. Een ervaring kan voor mij diep betekenisvol zijn zonder dat zij daarmee bewijs vormt voor een algemene uitspraak over de werkelijkheid.

De drie perspectieven hoeven daarom niet netjes in elkaar te passen. Soms spreken ze elkaar zelfs rechtstreeks tegen. Een wetenschappelijk onderzoek kan een traditionele opvatting ontkrachten. Een persoonlijke ervaring kan haaks staan op wat onderzoek laat zien. En een oude traditie kan een vraag stellen waar de wetenschap nog geen antwoord op heeft. Juist daar wordt het interessant. Niet omdat één perspectief automatisch gelijk heeft, maar omdat je wordt uitgenodigd opnieuw te onderzoeken. Misschien moeten we daarom ook ophouden met steeds te vragen welk perspectief gelijk heeft. Interessanter is de vraag: wat laat ieder perspectief zien dat de andere twee misschien missen?

Eén vraag, drie perspectieven

Neem de piramides van Egypte. Archeologisch onderzoek plaatst deze bouwwerken binnen de wereld van koningschap, begrafeniscultuur, religie en ideeën over het hiernamaals. Onderzoekers bestuderen bouwtechnieken, materialen, inscripties en de samenleving waarin de piramides ontstonden. Nieuwe ontdekkingen zorgen er bovendien regelmatig voor dat onderzoekers bestaande ideeën aanpassen. Niet omdat eerdere onderzoekers onbekwaam waren, maar omdat er eenvoudigweg nieuwe gegevens beschikbaar komen.

In latere esoterische tradities kregen de piramides ook andere betekenissen. Ze werden beschreven als plaatsen van inwijding, als symbolen van innerlijke ontwikkeling of als bouwwerken waarin verborgen kennis zou zijn vastgelegd. Voor een deel van die interpretaties bestaat weinig historisch bewijs. Dat maakt ze niet automatisch waardeloos, maar wel anders van aard dan een archeologische reconstructie.

En dan is er de persoonlijke ervaring. Wie voor of in de Grote Piramide staat, kan ontzag, stilte, verwarring of verwondering ervaren. De enorme schaal en precisie kunnen beelden en vragen oproepen die niet in een bouwtekening passen.

Die ervaring bewijst niet waarvoor de piramide is gebouwd. Een latere symbolische interpretatie is niet hetzelfde als historisch bewijs. En een wetenschappelijke beschrijving vertelt niet noodzakelijk wat iemand daar persoonlijk ervaart.

De drie uitspraken gaan over verschillende dingen. Pas wanneer we dat onderscheid zien, kunnen we werkelijk onderzoeken.

Dichter bij huis

Stel dat je bent opgegroeid met het idee dat fouten maken zwak is. Misschien werd er thuis weinig ruimte gelaten voor twijfel. Misschien kreeg je vooral waardering wanneer je iets goed deed. Jaren later merk je dat kritiek je harder raakt dan je zou willen, dat je jezelf voortdurend controleert of dat je je al verontschuldigt voordat iemand je iets verwijt.

Psychologisch onderzoek kan helpen begrijpen hoe overtuigingen in de jeugd ontstaan en hoe ze ons gedrag blijven beïnvloeden. Een contemplatieve traditie kan je uitnodigen de overtuiging niet onmiddellijk te geloven, maar haar aandachtig waar te nemen. Je eigen ervaring laat vervolgens zien waar het patroon zich werkelijk voordoet: in je lichaam, in gesprekken en in de keuzes die je maakt.

Geen van die perspectieven vertelt in zijn eentje het hele verhaal. Samen kunnen ze wel nieuwe vragen openen. Is de overtuiging nog steeds waar? Wanneer is zij ontstaan? Waartegen probeerde zij je ooit te beschermen? En wat gebeurt er wanneer je haar niet onmiddellijk volgt?

Wat mij aanspreekt aan deze manier van onderzoeken, is niet dat zij altijd tot een helder antwoord leidt. Soms bevestigen verschillende bronnen elkaar. Soms spreken ze elkaar tegen. Soms blijft er onzekerheid bestaan.

Ik probeer me steeds minder vaak de vraag te stellen: wie heeft gelijk? Maar: hoe is deze overtuiging tot stand gekomen? Welke bron gebruik ik? Wat is waargenomen, wat is afgeleid en wat is geïnterpreteerd? Wat weet ik werkelijk en waar vertrouw ik op?

De onafhankelijke denker

Een onafhankelijke denker is voor mij daarom niet iemand die over alles een eigen mening heeft. Ook niet iemand die automatisch wantrouwt wat wetenschappers, media of tradities zeggen. Wie alles afwijst wat van anderen komt, is niet onafhankelijker dan iemand die alles klakkeloos aanneemt.

Een onafhankelijke denker durft ook te zeggen: "Ik weet het nog niet." Niet omdat hij onzeker is, maar omdat hij liever een extra vraagt stelt dan te snel een antwoord omarmt. Onafhankelijk denken vraagt iets wat vaak veel uitdagender is. Het vraagt dat je nieuwsgierig blijft zonder goedgelovig te worden. Dat je kritisch kunt en mag zijn zonder alles bij voorbaat af te wijzen. Dat je meerdere perspectieven onderzoekt en bereid bent je mening te veranderen wanneer daar goede redenen voor zijn. Het kan verleidelijk snel tot een antwoord en mening te komen. Het niet-weten kan immers spannend en ongemakkelijk aanvoelen en dat is soms een uitdaging.

Sinds ik mezelf vaker afvraag hoe ik iets weet, merk ik dat ik anders luister. Een focus op waarom iemand denkt zoals deze denkt is vaak interessanter dan het onmiddellijk vast stellen of iemand gelijk heeft. Misschien begint de zoektocht naar wat waar is niet met antwoorden, maar met een veel eenvoudigere vraag: hoe weet ik eigenlijk wat ik denk te weten?

Hoe weet jij eigenlijk wat waar is?

Die vraag veranderde de manier waarop wij naar de wereld kijken. Misschien verandert hij ook de jouwe.